Habitus, macht & leiderschap
door Frits Florin
Leiderschap vergt het vermogen om afstand te kunnen nemen van de eigen habitus en de werkomgeving. Dan kan de koele analyse van de machtsstructuren in de organisatie plaatsvinden. En dan kan de leider de vraag beantwoorden, hoe hij leiding wil geven.
Gewoonte is meer dan alleen gewenning. In de moderne sociologie heeft Pierre Bourdieu een term uit de Middeleeuwen nieuw leven ingeblazen: habitus. Het gaat daarbij om een levensinstelling, die men zich in de loop der jaren heeft aangewend en die men, gedeeltelijk onbewust, als leidraad voor zijn handelen gebruikt. Men zit met duizend draden verbonden aan zijn verleden (het gezin, de klasse, het onderwijs, waarin men opgroeide), daarom is de habitus zozeer 'een deel van de eigenheid' van ieder mens. Omdat een habitus altijd een samenhang van gevoelens en denken van individuen betreft, is verandering van dergelijke geïnternaliseerde patronen niet eenvoudig.
Dikwijls raken zulke patronen aan wat een persoon als de vanzelfsprekende vorm van zijn denken en handelen beschouwt. Modellen van leiderschap, niet op papier, maar geïncarneerd in concrete mensen, hebben te maken met habitus. Zo zal de een zich gemakkelijker bewegen in een sterk hiërarchisch opgebouwde organisatie (bevelsstructuur) een ander meer in een plattere organisatie (overlegstructuur) en een derde ergens daar tussenin.
Een eerste fase binnen de coaching is het nemen
van de risicovolle stap van de analyse: wie neemt op welk onderdeel feitelijk de definitieve en voor allen bindende beslissingen ?
De tweede stap is het zoeken naar antwoord op de vraag: wat wil ik
-als leider- te zeggen hebben in mijn organisatie, waar ligt de grens van het
overleg, wanneer en hoe zal ik mijn medewerkers op een bepaald
moment laten weten dat ik het zo en niet anders wil.
Of wil ik mijn leiderschap met zachte hand uitvoeren, maar wanneer
gaat dat over in manipulatie (dat wil zeggen: ik krijg mijn zin
zonder dat men zich gemanipuleerd voelt).
Distantie
Het komt dus aan op een combinatie van koele
analyse van machtsstructuren in een organisatie
(waarvan de leider zelf deel uitmaakt) en het zoeken naar een
antwoord op de vraag: hoe ga ik zelf leiding geven – en wat vergt
dat van me.
Beide stappen vragen om het nemen van distantie: de eerste van zijn
dagelijkse werkomgeving, de tweede van de eigen habitus.
Coaching wil behulpzaam zijn bij het nemen van deze noodzakelijke
stappen op de weg van transformatie.
Frits Florin is filosoof en theoloog. Hij heeft diverse boeken geschreven over Kierkegaard en maatschappelijke kwesties, zoals vluchtelingenwerk. Studeerde in Leuven en Kopenhagen en was o.a. docent, Kroonlid Universiteits Raad UvA. Van zijn enorme brede kennis en scherpe blik op het gebied van maatschappelijke kwesties, bestuursvraagstukken maken wij graag gebruik.